Lęk sam w sobie nie jest niczym złym. To wewnętrzny system alarmowy, który chroni nas przed niebezpieczeństwem (więcej o naturze lęku przeczytasz we wpisie Lek na lęk?). W zaburzeniach lękowych ten alarm włącza się jednak za często i za mocno, trochę jak czujnik dymu, który reaguje na każdy przypalony tost. Objawy są prawdziwe, tylko zagrożenia brak. Poniżej opisuję, skąd biorą się napady paniki i czym różnią się od lęku uogólnionego.
Skąd biorą się objawy z ciała
Kiedy mózg (a dokładniej ciało migdałowate) uzna, że coś nam grozi, w ułamku sekundy uruchamia reakcję „walcz lub uciekaj”. Nadnercza wyrzucają adrenalinę i ciało szykuje się do działania. Serce bije szybciej, żeby dostarczyć krew do mięśni, oddech przyspiesza, mięśnie się napinają, a czasem drżą. Dłonie robią się zimne, bo krew płynie do dużych mięśni. Trawienie się zatrzymuje, stąd ścisk w żołądku i nudności. Do tego dochodzą poty. Każdy z tych objawów czemuś służy, bo ciało robi dokładnie to, do czego zostało stworzone.
Szczególnie niepokojące bywają mrowienie dłoni i okolic ust, zawroty głowy i uczucie duszności. Często wynikają z hiperwentylacji, czyli zbyt szybkiego oddychania, przy którym „wydmuchujemy” za dużo dwutlenku węgla. Są nieprzyjemne, ale niegroźne. Spokojniejszy oddech z wydłużonym wydechem przywraca równowagę w ciągu kilku minut.
Napady paniki i zaburzenie paniczne
Napad paniki to nagły atak bardzo silnego lęku, który zwykle osiąga szczyt w ciągu 10 minut. Towarzyszą mu objawy z ciała i poczucie, że zaraz stanie się coś strasznego: zawał, omdlenie, utrata kontroli, „zwariowanie”. Pojedynczy napad paniki zdarza się w życiu wielu osobom. O zaburzeniu panicznym mówimy wtedy, gdy napady paniki się powtarzają, przychodzą niespodziewanie, a między nimi pojawia się „lęk przed lękiem”, czyli ciągła obawa przed kolejnym napadem. Często dochodzi do tego agorafobia, czyli unikanie miejsc, z których trudno uciec albo w których trudno o pomoc, np. komunikacji miejskiej, tłumu czy sklepów.
Napad paniki jest bardzo nieprzyjemny, ale nie zagraża życiu. Organizm nie utrzyma tak wysokiego poziomu adrenaliny w nieskończoność, więc lęk zawsze w końcu opada, zwykle po 20–30 minutach, nawet jeśli nic nie zrobimy.
Jak nakręcają się napady paniki
Napad paniki nakręca przede wszystkim to, jak odczytujemy sygnały z ciała. Zaczyna się od tego, że zauważasz szybsze bicie serca, np. po kawie albo po wejściu po schodach. Pojawia się myśl „coś jest nie tak, to zawał”, więc rośnie lęk. Adrenalina nasila objawy, co zdaje się potwierdzać katastroficzną myśl, i lęk rośnie jeszcze bardziej. Koło podtrzymują tak zwane zachowania zabezpieczające: unikanie, uciekanie z sytuacji, ciągłe mierzenie tętna, wychodzenie z domu tylko w czyimś towarzystwie. Na krótko dają ulgę, ale uczą mózg, że uratowała nas ucieczka, a dane miejsce jest groźne. Z czasem lista unikanych sytuacji się wydłuża.
Zaburzenie lękowe uogólnione
Jeśli napad paniki przypomina falę, to lęk uogólniony jest jak stały szum w tle. To przewlekłe, nadmierne i trudne do opanowania zamartwianie się wieloma sprawami naraz, np. zdrowiem, rodziną, pracą czy pieniędzmi, które trwa co najmniej kilka miesięcy i zajmuje większość dni. Towarzyszą mu napięcie mięśni, niepokój, szybkie męczenie się, kłopoty z koncentracją, drażliwość i problemy ze snem. Martwienie się daje złudne poczucie kontroli („jeśli przemyślę wszystkie scenariusze, będę przygotowany/a”). Problemów jednak nie rozwiązuje, za to podtrzymuje napięcie. Oba zaburzenia często występują razem, a także z depresją.
Diagnostyka
Zanim lekarz rozpozna zaburzenie lękowe, sprawdzi, czy objawy nie mają przyczyny somatycznej. Najczęściej zleca morfologię, TSH (nadczynność tarczycy daje objawy podobne do lęku), glukozę, elektrolity i EKG, a w razie potrzeby inne badania. Tak wygląda standardowa diagnostyka i nie oznacza to, że lekarz nie wierzy w Twój lęk. Pamiętaj też, że nowy albo inny niż zwykle ból w klatce piersiowej, duszność czy omdlenie zawsze trzeba skonsultować z lekarzem, zamiast z góry zakładać, że to „tylko nerwy”. Lekarz może też poprosić Cię o wypełnienie kwestionariuszy, np. GAD-7. Jeśli idziesz do specjalisty pierwszy raz, przeczytaj, jak wygląda pierwsza wizyta u psychiatry.
Leczenie
Zaburzenia lękowe należą do najlepiej leczonych zaburzeń psychicznych. Pierwszym wyborem jest terapia poznawczo-behawioralna (CBT), która uczy przerywać błędne koło lęku. Jej efekty utrzymują się także po zakończeniu terapii. Częścią leczenia bywa stopniowa ekspozycja na unikane sytuacje, którą prowadzi się z terapeutą, krok po kroku, a nie na własną rękę. Z leków pierwszego wyboru stosuje się leki przeciwdepresyjne z grup SSRI i SNRI. Działają powoli. Pełny efekt przeciwlękowy pojawia się zwykle po kilku tygodniach, a na początku niepokój może się na chwilę nasilić. Szybko działające leki uspokajające (benzodiazepiny, np. alprazolam) nie leczą przyczyny, mogą uzależniać i stosuje się je krótko. Leki, które działają szybko, nie leczą więc lęku na dłużej, a te, które leczą go na dłużej, działają powoli.
Co robić, gdy przychodzą napady paniki
- W czasie napadu nazwij to, co się dzieje: „to napad paniki, to adrenalina, to minie”. Oddychaj wolniej, z dłuższym wydechem. Nie oddychaj do papierowej torebki.
- Jeśli możesz, zostań w sytuacji i przeczekaj. Każde przeczekanie uczy mózg, że alarm był fałszywy.
- Ogranicz kofeinę. U osób z napadami paniki już kilka kaw dziennie może wywołać napad. Kofeinę zawierają też napoje energetyzujące, cola i mocna herbata.
- Uważaj na alkohol. Na chwilę uspokaja, ale następnego dnia nasila lęk.
- Ruszaj się regularnie, najlepiej 3–5 razy w tygodniu po 30 minut, i dbaj o sen.
- Prowadź dzienniczek lęku. Zapisuj, kiedy pojawił się napad, co go poprzedziło i ile trwał. Przyda się na wizycie u lekarza i w terapii.
Jeśli napady paniki są coraz częstsze, zaczynasz unikać wychodzenia z domu albo zamartwianie się odbiera Ci siły, zgłoś się do lekarza lub psychoterapeuty. W razie myśli samobójczych dzwoń pod numer 112 albo do Centrum Wsparcia: 800 70 2222.
