Leki przeciwdepresyjne budzą sporo obaw. Jedni boją się, że „zmienią im osobowość”, inni, że się od nich uzależnią. Często słyszę też pytanie: „skoro mam lęk, a nie depresję, to dlaczego dostałem/am lek przeciwdepresyjny?”. Nazwa tej grupy leków jest w dużej mierze historyczna. Dziś stosuje się je również w zaburzeniach lękowych, zaburzeniu obsesyjno-kompulsyjnym, PTSD czy przewlekłym bólu, więc samo przyjmowanie takiego leku nie oznacza jeszcze depresji.
Jak działają leki przeciwdepresyjne
Większość z nich wpływa na neuroprzekaźniki, czyli substancje, za pomocą których porozumiewają się komórki nerwowe. Chodzi przede wszystkim o serotoninę i noradrenalinę. Najczęściej przepisywane leki z grupy SSRI (np. sertralina, escitalopram) sprawiają, że serotonina dłużej pozostaje w szczelinie między neuronami. Popularne wyjaśnienie, że depresja to po prostu „brak serotoniny”, mocno upraszcza sprawę. Lek nie uzupełnia brakującej substancji, tylko uruchamia w mózgu powolne zmiany. Receptory zmieniają wrażliwość, rośnie wydzielanie czynników wspierających neurony, odbudowują się połączenia między komórkami nerwowymi. Na to wszystko potrzeba czasu.
Dlaczego leki przeciwdepresyjne nie działają od razu
Pierwsze efekty leczenia pojawiają się zwykle po 2–4 tygodniach, a pełne działanie po 6–8 tygodniach (w zaburzeniach lękowych często jeszcze później). Na początku kolejność bywa zaskakująca. Najpierw mogą się pojawić działania niepożądane, takie jak nudności, ból głowy, niepokój czy kłopoty ze snem, a poprawa przychodzi później. Zwykle najpierw wraca sen, apetyt i energia, a nastrój poprawia się na końcu. Przejściowe działania niepożądane najczęściej słabną w ciągu 1–3 tygodni. Tak po prostu wygląda początek leczenia i nie świadczy to o tym, że lek „nie działa”. Dlatego lekarz ocenia skuteczność dopiero po kilku tygodniach przyjmowania odpowiedniej dawki. Jeśli pierwszy lek nie pomoże, nie znaczy to, że leki nie są dla Ciebie. Czasem trzeba spróbować dwóch albo trzech.
Fakty i mity
„Leki przeciwdepresyjne uzależniają”. Mit. Nie wywołują głodu substancji ani potrzeby ciągłego zwiększania dawki. Przy nagłym odstawieniu mogą się jednak pojawić objawy odstawienne, np. zawroty głowy, uczucie „prądów” w głowie, drażliwość albo objawy grypopodobne. Oznaczają one, że lek trzeba było odstawiać wolniej.
„Leki zmieniają osobowość”. Mit. Mają zmniejszyć objawy choroby. Niektóre osoby zauważają jednak, że ich emocje stały się bardziej „spłaszczone”. Warto powiedzieć o tym lekarzowi, bo zwykle da się temu zaradzić.
„Gdy poczuję się lepiej, mogę przestać brać lek”. Mit. Po ustąpieniu objawów leczenie trwa zwykle jeszcze 6–12 miesięcy, a przy nawracających epizodach dłużej. Zbyt wczesne odstawienie wyraźnie zwiększa ryzyko nawrotu.
„Ziele dziurawca to naturalna alternatywa, którą można łączyć z lekami”. Mit. Dziurawiec w połączeniu z lekami przeciwdepresyjnymi może wywołać groźny zespół serotoninowy. Osłabia też działanie wielu innych leków, np. antykoncepcji hormonalnej.
Leki przeciwdepresyjne to nie wszystko
W depresji łagodnej i umiarkowanej psychoterapia działa równie dobrze jak leki, a w cięższych postaciach najlepiej sprawdza się połączenie obu metod. Lek nie rozwiąże problemów życiowych i nie zastąpi terapii, ale często daje siłę, żeby się nimi zająć. Jeśli szukasz terapeuty, przeczytaj, jak wybrać psychoterapeutę. Pomagają też regularny ruch, stały rytm dnia, mniej alkoholu i zdrowy sen.
Kilka praktycznych zasad
- Przyjmuj lek codziennie o stałej porze, tak jak zalecił lekarz.
- Nie zmieniaj dawki i nie odstawiaj leku na własną rękę, nawet jeśli czujesz się dobrze. Zakończenie leczenia planuje się z lekarzem, a dawkę zmniejsza stopniowo.
- Zapisuj, jak się czujesz i jakie działania niepożądane zauważasz, a potem pokaż te notatki na wizycie kontrolnej.
- Mów każdemu lekarzowi i farmaceucie o wszystkich lekach, które bierzesz, także tych bez recepty, ziołach i suplementach.
- Ogranicz alkohol, szczególnie na początku leczenia. Nasila senność i osłabia efekty terapii.
- Jeśli planujesz ciążę, porozmawiaj o tym z lekarzem wcześniej i nie odstawiaj leku samodzielnie.
Kiedy pilnie skontaktować się z lekarzem
Skontaktuj się z lekarzem prowadzącym, jeśli po rozpoczęciu leczenia niepokój wyraźnie się nasila albo pojawia się nienaturalnie dobry nastrój i mniejsza potrzeba snu. To samo dotyczy sytuacji, w której jednocześnie występują gorączka, drżenie, sztywność mięśni i biegunka. Jeśli pojawią się myśli o śmierci lub samobójstwie, nie czekaj na kolejną wizytę. Zadzwoń pod numer alarmowy 112 albo do Centrum Wsparcia dla Osób Dorosłych w Kryzysie Psychicznym: 800 70 2222.
